توسعه و برنامه‌ریزی؛ چه درس‌هایی می‌توان از تجربه روسیه گرفت

چرا برنامه‌های توسعه در ایران شکست می‌خورند؟ / درس‌هایی که باید از بازسازی اقتصادی روسیه آموخت

ایران بیش از ۳۵ سال است که با تدوین برنامه‌های ۵ ساله به دنبال توسعه است، اما با اجرای هفتمین برنامه، هنوز هم بخش بزرگی از اهداف تعیین‌شده روی کاغذ باقی مانده‌اند. در مقابل، تجربه روسیه در ۲۵ سال اخیر نشان می‌دهد که چگونه یک اقتصاد وابسته به منابع طبیعی می‌تواند از دلِ بحران‌های عمیق، به ثبات و قدرت دست یابد.

 کابوس دهه ۹۰ روسیه؛ از فروپاشی تا شوک‌درمانی

روسیه پس از سقوط شوروی در سال ۱۹۹۱، دوران سیاهی را تجربه کرد. سیاست‌های «شوک‌درمانی»، تورم افسارگسیخته و خصوصی‌سازی‌های شتاب‌زده، این کشور را به مرز فروپاشی کامل کشاند. ثروت ملی در دست عده‌ای معدود قبضه شد و تولید ناخالص داخلی سقوط کرد؛ وضعیتی که شباهت‌های زیادی به دوران گذار در اقتصادهای در حال توسعه دارد.

 چرخش استراتژیک از سال ۲۰۰۰؛ نظم به جای آشفتگی

با آغاز قرن جدید و تغییر در مدیریت کلان روسیه، رویکردی متفاوت حاکم شد. دولت پوتین به جای شعارهای آرمانی، بر سه اصل متمرکز شد:

تثبیت اقتصاد کلان: کنترل تورم و انضباط مالی شدید.

حاکمیت بر صنایع راهبردی: حفظ تسلط دولت بر بخش نفت و گاز به نفع امنیت ملی.

ایجاد صندوق‌های ثروت: ذخیره درآمدهای ارزی برای روزهای سخت.

نتیجه این اقدامات در سال ۲۰۲۴ خیره‌کننده است: تولید ناخالص داخلی روسیه به ۲۱۷۰ میلیارد دلار رسیده، تورم به محدوده ۶ تا ۸ درصد مهار شده و نرخ بیکاری در رقم پایین ۴.۵ درصد تثبیت شده است.

 چرا برنامه‌ریزی در ایران «قفل» شده است

مقایسه ایران و روسیه نشان می‌دهد که هر دو اقتصاد وابستگی شدیدی به نفت و گاز دارند، اما تفاوت در «نحوه برنامه‌ریزی» است. موانع اصلی اجرای برنامه‌ها در ایران عبارتند از:

نگاه اقیانوسی با عمق یک سانتی‌متر: برنامه‌های توسعه در ایران همه‌چیز (از فرهنگ و اجتماع تا اقتصاد و سیاست) را در بر می‌گیرند. این گستردگی باعث می‌شود تمرکز دولت از اولویت‌های حیاتی اقتصادی منحرف شود.

شکاف برنامه و بودجه: آنچه در برنامه نوشته می‌شود، اغلب با بودجه‌ای که تخصیص می‌یابد همخوانی ندارد.

آرمان‌گرایی به جای واقع‌گرایی: اهداف کمی برنامه‌ها فراتر از توان واقعی و زیرساخت‌های موجود کشور تعریف می‌شوند.

 روسیه چگونه برنامه‌ریزی می‌کند؟ (الگوی پیشنهادی)

نقطه تمایز روسیه در این است که برنامه‌ریزی را از یک «سند تشریفاتی» به یک «نظام هدایت منابع» تبدیل کرده است. در این مدل:
۱. اهداف، محدود، مشخص و قابل سنجش هستند.
۲. پیوند ناگسستنی میان «برنامه» و «بودجه سالانه» وجود دارد.
۳. نظارت و پایش لحظه‌ای بر خروجی‌ها در ساختار دولت نهادینه شده است.

درسِ بزرگ برای ایران

تجربه ۲۵ سال اخیر روسیه ثابت کرد که حتی در شرایط تحریم و نوسانات قیمت انرژی، می‌توان با انضباط مالی، اولویت‌گذاری راهبردی و پرهیز از کلی‌گویی، به ثبات رسید. ایران برای خروج از بن‌بست برنامه‌های توسعه، نیازمند «کوچک‌سازی اهداف» و «تمرکز بر اولویت‌های اقتصادی» است. روسیه نشان داد که مدیریت فعال منابع طبیعی، می‌تواند موتور محرک صنعتی شدن باشد، به شرط آنکه برنامه، ابزاری برای اجرا باشد، نه ویترینی برای آرزوها.