پایان کارت سوخت؟ سهمیه بنزین به کارت ملی منتقل می‌شود؛ یارانه بر اساس تعداد اعضای خانوار

۱۷ برابر نفع بیشتر برای دهک دهم؛ چرا «بنزین سه‌نرخی» شکست می‌خورد و «بنزین به نفر» یک راهکار عادلانه است

بنزین، به عنوان یکی از اساسی‌ترین کالاهای یارانه‌ای در ایران، همواره با حساسیت‌های اجتماعی بالایی همراه بوده است. در حالی که مشکلات مربوط به نحوه توزیع این یارانه انرژی سال‌هاست ادامه دارد، بسیاری از کارشناسان معتقدند که راهکار اخیر مطرح شده، یعنی «بنزین سه‌نرخی»، نه تنها راه‌حل مناسبی نیست، بلکه می‌تواند مشکلات را پیچیده‌تر کند.

چرا بنزین سه‌نرخی یک راهکار شکست‌خورده است

منتقدان طرح سه‌نرخی معتقدند که این مدل، چالش‌های بنیادی دارد و نمی‌تواند مشکلات اصلی را حل کند:

عدم نفع مردم از اصلاح: در این مدل، عموم مردم ذی‌نفع مستقیمی در بهینه‌سازی و کاهش مصرف نخواهند بود.

اثرگذاری کوتاه‌مدت: قیمت پلکان سوم پس از مدتی کارکرد خود را از دست می‌دهد و دولت مجبور است برای حفظ اثر، دوباره آن را افزایش دهد.

شوک‌های قیمتی مکرر: این افزایش‌های دوره‌ای، جامعه را هر چند ده ماه یک‌بار با شوک قیمتی مواجه می‌کند.

کارشناسان تأکید می‌کنند به جای تکرار این چرخه، باید به سمت اصلاح اساسی شیوه توزیع یارانه بنزین حرکت کرد.

ناعادلانه بودن توزیع: مشکل اصلی کجاست

ایران یکی از کشورهایی است که بیشترین یارانه انرژی را پرداخت می‌کند، اما شیوه توزیع این یارانه به شدت ناعادلانه است. در حال حاضر، یارانه بنزین به خودرو تخصیص می‌یابد، نه به فرد.

نتیجه فاجعه‌بار: این مدل باعث شده تا کسانی که از تمکن مالی بیشتری برخوردارند و چندین خودرو در اختیار دارند، چندین برابر بیشتر از یارانه بنزین بهره‌مند شوند. در مقابل، کسانی که خودرو ندارند، هیچ سهمی از این یارانه ملی دریافت نمی‌کنند.

آمار تکان‌دهنده: ۴۵٪ خانوارها از یارانه بنزین محروم‌اند

بر اساس داده‌های ارائه‌شده (مبتنی بر مقاله کنفرانسی در دومین کنفرانس بین‌المللی بهینه‌سازی مصرف)، تفاوت بهره‌مندی دهک‌های مختلف جامعه از یارانه بنزین شگفت‌آور است:

دهک دهم (ثروتمندترین): بهره‌مندی این دهک از یارانه بنزین، ۱۷.۵ برابر بیشتر از دهک اول (کم‌درآمدترین) است.

محرومیت ۴۵ درصدی: در مدل فعلی، ۴۵ درصد خانوارها (حدود ۱۳ میلیون خانوار) که فاقد خودرو هستند، به طور کامل از یارانه بنزین محروم شده‌اند.

تمرکز ثروت: در همین حال، تنها ۴.۶ درصد از خانوارها، مالک ۲۲ درصد از کل خودروهای کشور هستند و بخش عمده یارانه را جذب می‌کنند.

اجرای بنزین سه‌نرخی، این ناعادلانه بودن را نه‌تنها حل نمی‌کند، بلکه آن را تشدید خواهد کرد.

راه‌حل جایگزین: تخصیص سهمیه بنزین به «کد ملی»

در مقابل مدل سه‌نرخی، گزینه «تخصیص سهمیه بنزین به نفر» (بر اساس کد ملی) به عنوان راهکاری عادلانه و کارآمد مطرح می‌شود. در این مدل، یارانه به جای خودرو، به تمام افراد جامعه تعلق می‌گیرد.

مزایای کلیدی «بنزین به نفر»

اجرای این طرح می‌تواند به نتایج بنیادینی منجر شود:

تحقق عدالت: یارانه به صورت عادلانه میان تمام افراد جامعه، چه صاحب خودرو باشند و چه نباشند، توزیع می‌شود.

ذی‌نفع شدن مردم: انگیزه لازم برای مصرف بهینه ایجاد می‌شود، زیرا هر فرد می‌تواند از سهمیه خود استفاده کند یا در صورت صرفه‌جویی، از نفع اقتصادی آن بهره‌مند شود.

کنترل در دست مردم: کنترل مصرف و بهینه‌سازی به خود مردم سپرده می‌شود.

تنوع سبد سوخت: این طرح راه را برای جایگزینی سوخت‌های یارانه‌ای دیگر مانند CNG، LPG و برق در صنعت حمل‌ونقل هموار می‌کند.

پایان قاچاق: با ذی‌نفع شدن مردم در صرفه‌جویی و امکان رسمی شدن صادرات، انگیزه قاچاق سوخت تا حد زیادی از بین خواهد رفت.

در نهایت، به نظر می‌رسد اختصاص سهمیه بنزین به کدملی، برخلاف شوک‌های قیمتی مدل سه‌نرخی، می‌تواند بهینه‌سازی مصرف را به صورت اختیاری و با انگیزه اقتصادی، به خود مردم واگذار کرده و عدالت توزیعی را محقق سازد.