هشدار درباره بحران آب؛ ساخت‌وساز بی‌رویه منابع آبی ایران را تهدید می‌کند

قاتل خاموش در کمین ایران: ساخت و ساز مدرن، بلای جان منابع آبی

تصور کنید برای ساخت هر مترمربع خانه‌تان، معادل مصرف آب یک خانواده در ماه‌ها، به هدر می‌رود! سازه‌های بلندمرتبه فولادی و بتنی که نماد پیشرفت شهری ایران شده‌اند، در پشت پرده، به یک قاتل خاموش برای گران‌بهاترین منبع کشورمان، یعنی آب، تبدیل شده‌اند.

فاجعه‌ای به نام “مصرف بی‌رویه”: اعداد و ارقام تکان‌دهنده

صنعت ساخت‌وساز ایران با اتکای شدید به بتن و فولاد، و مهم‌تر از آن، مصرف بی‌رویه آب شرب در تمام مراحل ساخت، به شکلی نامرئی و بی‌صدا در حال تشدید بحران کم‌آبی است. آماری که کمتر به آن توجه می‌شود، اما حقیقتاً هولناک است:

ساخت هر مترمربع ساختمان با اسکلت فلزی: حدود ۳,۷۰۰ لیتر آب!

ساخت هر مترمربع سازه بتنی: حدود ۳,۲۰۰ لیتر آب!

این در حالی است که معماری هوشمند و بومی ایران، با مصالحی مانند خشت، برای ساخت همان یک مترمربع، تنها به ۵۰۰ لیتر آب نیاز داشت؛ یعنی فقط ۱۴ درصد مصرف امروز! این تنها شروع داستان هدررفت بی‌سابقه منابع آبی ماست.

چرا این حجم عظیم آب به هدر می‌رود؟ از کارخانه تا کارگاه

مصرف آب در ساختمان‌سازی در دو مرحله کلیدی اتفاق می‌افتد:

تولید مواد اولیه در کارخانه: صنایع تولیدکننده مصالحی مانند فولاد و بتن، خود به شدت آب‌بر هستند.

فرآیند ساخت و ساز در پروژه: از تولید بتن و عمل‌آوری آن تا مصارف جانبی در کارگاه.

حسین احمدی، فعال بخش خصوصی و معاون اسبق خدمات فنی سازمان نظام مهندسی استان تهران، به نکته‌ای نگران‌کننده اشاره می‌کند: «سازنده‌ها با اخذ پروانه ساختمانی، انشعاب آب کارگاهی دریافت می‌کنند که این آب، همان آب شرب شبکه شهری است!» تنها تفاوت، قیمت ۱۰ برابری آن نسبت به آب مصرفی مسکونی است. اما احمدی معتقد است که با وجود این قیمت بالاتر، هزینه آب بخش ناچیزی از کل پروژه است و انگیزه‌ای برای صرفه‌جویی ایجاد نمی‌کند.

محسن عباسی هرفته، عضو هیأت علمی دانشگاه یزد و پژوهشگر حوزه آب در صنعت ساختمان، ابعاد فاجعه را با اعداد دقیق‌تری ترسیم می‌کند:

تولید هر مترمکعب بتن: ۱,۴۰۰ لیتر آب مصرف می‌کند.

تولید هر تن آهن‌آلات ساختمانی: ۲۵,۰۰۰ لیتر (۲۵ مترمکعب) آب می‌بلعد.

با این ارقام نجومی، صنعت ساختمان به یکی از پرمصرف‌ترین بخش‌ها تبدیل شده است، در حالی که سهم رسمی صنعت از آب تجدیدپذیر کشور تنها حدود ۲ درصد اعلام می‌شود!

پایان عمر سازه‌های مدرن در برابر پایداری معماری سنتی

عباسی هرفته با مقایسه‌ای تکان‌دهنده، هوشمندی معماران سنتی ایران را در مواجهه با کم‌آبی برجسته می‌کند:

معماری بومی فلات ایران (خشتی، آجری، سنگی): تنها ۵۰۰ لیتر آب برای هر مترمربع نیاز داشت و دارای عمر مفید چندصد ساله بود.

ساختمان مدرن ایرانی: ۷ برابر بنای سنتی آب می‌خورد و تنها یک‌هشتم آن عمر می‌کند

به طور متوسط، یک بنای خشتی فقط ۱۴ درصد یک بنای اسکلت فلزی امروزی آب مصرف می‌کرد و به دلیل عمر طولانی‌تر، مصرف آب واقعی آن در طول چرخه حیات، کمتر از ۵ درصد نمونه‌های مدرن امروزی بوده است!

راه‌حل چیست؟ چرخش به سوی خرد بومی و نظارت جدی

بحران آب در صنعت ساخت‌وساز ایران نیازمند پاسخی فوری، بنیادین و چندوجهی است:

اصلاح مقررات ملی ساختمان: وزارت راه و شهرسازی باید با اصلاح این مقررات، ضوابط اجباری مصرف آب را در تولید مصالح و فرآیند ساخت اعمال کند و راه را برای سیستم‌های کم‌آب‌بر (مانند خاک فشرده، مصالح بنایی پیشرفته، چوب، سیستم‌های پیش‌ساخته خشک) هموار سازد.

بازتعریف آمایش سرزمین: توسعه شهری نباید به سمت تمرکزگرایی و ساخت مگاشهرها پیش برود. با توسعه متوازن و پراکنده و ساخت شهرهای کوچک‌تر و متوسط، می‌توان از روش‌های سازه‌ای با مصرف آب کمتر استفاده کرد. مگاشهرها ذاتاً ناپایدار و مانند تومور در پیکره منابع آبی عمل می‌کنند.

ممنوعیت استفاده از آب شرب: سازمان‌های آب و فاضلاب باید استفاده از آب شرب برای مصارف ساختمانی را ممنوع کرده و تأمین آب کارگاهی را از طریق منابع غیرشرب (مانند آب‌های بازیافتی و نامتعارف) الزامی کنند.

تغییر نگاه به قیمت آب: سال‌ها، ارزانی آب باعث بی‌توجهی به مصرف بی‌رویه آن در ساخت‌وساز شده است. اگرچه افزایش قیمت آب کارگاهی می‌تواند هزینه‌ها را بالا ببرد، اما به تنهایی کافی نیست و باید راهکارهای بنیادین‌تری برای تغییر الگوی ساخت و ساز اتخاذ شود.