نگاهی به ریشه‌های وابستگی ۹۰ درصدی به روغن وارداتی؛ چرخه معیوبی که تولید داخلی را نابود کرد

۹۰ درصد روغن مصرفی ایران وارداتی است: چرا کشاورزان رغبتی به کشت دانه‌های روغنی ندارند

رئیس بخش تحقیقات دانه‌های روغنی سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، از وابستگی شدید کشور به واردات روغن خبر داده و می‌گوید ۹۰ درصد روغن مصرفی ایران از خارج تأمین می‌شود! مهدی غفاری دلیل اصلی این وضعیت را “اقتصادی نبودن” کشت دانه‌های روغنی برای کشاورزان می‌داند.

چرا تولید داخلی روغن کم است؟

به گفته غفاری، با وجود پتانسیل کشت شش گیاه روغنی (کلزا، آفتابگردان، سویا، کنجد، کاملینا و بادام‌زمینی) در کشور، سطح زیرکشت این محصولات تنها بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ هزار هکتار متغیر است. مهم‌ترین دلایل این وضعیت عبارتند از:

صرفه اقتصادی پایین برای کشاورزان: کشاورزان ترجیح می‌دهند محصولاتی مانند برنج، ذرت یا بادام‌زمینی بکارند که درآمد بیشتری دارند. برای مثال، قیمت تضمینی سویا و آفتابگردان روغنی (حدود ۴۰ هزار تومان در هر کیلوگرم) برای کشاورز به صرفه نیست.
رقابت نابرابر با واردات: یارانه‌هایی که با ارز ترجیحی ۲۸,۵۰۰ تومانی به واردات روغن اختصاص می‌یابد، باعث می‌شود روغن وارداتی ارزان‌تر از تولید داخل باشد و کشاورزان توان رقابت نداشته باشند.
کم‌آبی: کم‌آبی به طور مستقیم بر سطح زیرکشت و به خصوص بر عملکرد در واحد سطح دانه‌های روغنی تأثیر منفی می‌گذارد.

استان‌های پیشرو در کشت دانه‌های روغنی

استان گلستان بیشترین سطح زیرکشت دانه‌های روغنی را دارد. پس از آن، استان‌های خوزستان، مازندران، ایلام و منطقه مغان اردبیل در رتبه‌های بعدی قرار دارند. کنجد بیشتر در فارس، بوشهر و جنوب کرمان (جیرفت و هرمزگان) و گلرنگ در اصفهان، آذربایجان شرقی، زنجان و همدان کشت می‌شود.

راهکارهای پیشنهادی برای حمایت از تولید داخلی

غفاری تأکید می‌کند که بارها پیشنهاد شده است یارانه واردات به جای اختصاص به واردکننده، به تولیدکننده داخلی یا حتی مصرف‌کننده پرداخت شود. این کار می‌تواند انگیزه کشاورزان را برای کشت دانه‌های روغنی افزایش دهد و به خودکفایی کشور در تولید روغن کمک کند.

امیدواری‌ها از دل تحقیقات

با وجود چالش‌ها، بخش تحقیقات دانه‌های روغنی بیکار ننشسته است. ارقام جدیدی از گیاهان روغنی با خصوصیات عالی مانند پرمحصول بودن، زودرسی، درصد روغن بالا و سازگاری با اقلیم ایران معرفی شده‌اند که تماماً در داخل کشور تولید می‌شوند و هیچ وابستگی به خارج ندارند. برای مثال:

سویا: ۱۹ رقم سویای بومی معرفی شده که ۶ رقم آن بسیار پرمحصول و سازگارند. در اصفهان با وجود کم‌آبی، عملکرد گلرنگ به ۱۷۰۰ کیلوگرم در هکتار رسیده که بسیار بالاتر از میانگین جهانی (۸۰۰ کیلوگرم) است.
آفتابگردان: ۱۴ رقم هیبرید سینگل‌کراس آفتابگردان روغنی تولید شده که با نمونه‌های خارجی رقابت می‌کنند و حتی برتری دارند. آفتابگردان در ایران قابلیت کشت در چهار فصل را نیز دارد.
کنجد: ۱۰ رقم کنجد برای اقلیم‌های مختلف معرفی شده و تحقیقات برای رفع مشکل ریزش محصول در حال انجام است.
به گفته غفاری، افزایش آگاهی کشاورزان نسبت به بذور باکیفیت و پیشرفت در ادوات کشاورزی نیز نویدبخش آینده‌ای بهتر است. تولید داخلی روغن، علاوه بر تضمین امنیت غذایی و پایداری تولید، به دلیل کیفیت و سلامت بالای روغن‌های بومی، به سلامت جامعه نیز کمک شایانی می‌کند.